Eğitim

Mayoz Bölünme Nedir?Kaç Evresi Vardır?

Mayoz, diploit hücrelerde kromozom sayısını yarıya indirerek haploit kromozom sayısına sahip gametler oluşturan özelleşmiş hücre bölünmesidir. Mayoz bölünme ile üreme hücrelerinde kromozom sayısı yarıya indirilmiş ve o türün kuşaklar boyunca kromozom sayısı korunmuş olur. Bu durum tek bir DNA eşlenmesinden sonra arka arkaya iki hücre bölünmesiyle sağlanır. Diploit canlılar mayozla haploit hücreleri oluşturur. Oluşan haploit hücreler gamet ya da sporlardır. Üreme hücreleri ve sporlar homolog kromozom çiftlerinin birer üyesini içerir.

Eşeyli üremede, döllenme sırasında gametler birleşir ve diploit kromozom takımı oluşur. Böylece mayoz bölünmeyle nesilden nesile genetik devamlılık ve kromozom sayısının sabit kalması sağlanır. Eşeyli üremeyle bir türün bireyleri arasında genetik çeşitlilik artar. Anneden ve babadan gelen ve farklı özellikleri taşıyan kromozomlar döllenmeyle bir bireyde toplanır.

Mayoz bölünmeyle üreme hücreleri meydana gelir. Farklı genetik özelliğe sahip gametlerin birleşmesi ile zigot oluşur. Oluşan zigotun mitoz bölünmeler geçirmesiyle yeni canlının gelişimi başlar. Mayoz bölünme birbirini takip eden mayoz I ve mayoz II olmak üzere iki bölümden oluşur. Mayoz sonucunda dört kardeş hücre meydana gelir, bu hücrelerin her biri ana hücrenin yarısı kadar kromozoma sahiptir. Her iki bölünmede de mitoz bölünmede olduğu gibi profaz, metafaz, anafaz ve telofaz evreleri görülür.

Diploit kromozom sayısına sahip üreme ana hücresi mayoz bölünmeye başlamadan önce bir hazırlık evresi geçirir. Bu hazırlık evresine interfaz evresi denir.

İnterfaz:

DNA hücrede mitoz bölünmedeki gibi eşlenir. Her bir kromozom genetik olarak özdeş iki kromatitten oluşur. Kardeş kromatitler sentromer bölgesinden birbirine bağlıdır. Sentrozomlar eşlenir. İnterfaz evresinde üreme ana hücresinde büyüme, solunum, protein sentezi gibi metabolik olayların hızı çok yüksektir.

Mayoz

Mayoz I

Profaz I:

Mayozun en uzun ve en karmaşık evresidir. Profazın erken evresinde kromatin iplikler sarılıp yoğunlaşarak kısalır, kalınlaşır. Anne ve babadan gelen homolog kromozomlar yan yana gelir ve birbiri üzerine kıvrılır. Kromozomlar kısalmaya devam ederek mitozda olduğu gibi belirginleşmeye başlar ve son şeklini alır.

Homolog kromozom çifti yan yana geldiğinde dörtlü kromatit grupları oluşur. Bu dörtlü gruplara tetrat denir. Tetratların sayısı haploit kromozom sayısına eşittir. Bu evrede homolog kromozom çiftleri yan yana gelerek birbirleriyle sarmal yapar. Bu olaya sinapsis adı verilir. Sinapsis sırasında homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitlerinin birbirine dokunan parçacıkları arasında gen değiş tokuşu olur. Bu olay krosing over olarak adlandırılır. Krosing over ile genetik bilgi alış verişi sağlanır.

Krosing over mayoz bölünmenin en önemli olayıdır. Parça değişimi olarak da adlandırılan bu olayla yeni gen kombinasyonları meydana gelir. Bu yolla aynı türün bireyleri arasında farklı özelliklerin ortaya çıkması sağlanmış olur. Aynı zamanda diğer olaylar mitozda olduğu gibi devam eder. Sentrozomlar birbirinden uzaklaşır, aralarında iğ iplikleri oluşur. Çekirdek zarı parçalanır, çekirdekçik görünmez olur. Sitoplazmada serbest kalan tetratlar, kinetokorlarından iğ ipliklerine tutunur.

Metafaz I:

Bu evrede homolog kromozomlar, tetratlar hâlinde ekvator düzlemine dizilir.

Anafaz I:

İğ ipliklerinin kısalmasıyla homolog kromozomlar zıt kutuplara doğru hareket eder. Bu şekilde homolog kromozomların ayrılması oluşacak hücrelerdeki kromozom sayısının yarıya inmesini sağlar.

Telofaz I:

Kromozomlar kutuplara ulaştığında her bir kutupta haploit kromozom takımı bulunur. Her bir kromozom iki kromatitlidir. Kromozomların çevresinde çekirdek zarı oluşur. İğ iplikleri kaybolur. Sitoplazma bölünmesi telofaz I ile aynı zamanda gerçekleşir. Sitoplazma bölünürken hayvan hücresinde boğumlanma, bitki hücresinde orta lamel oluşumu gözlenir. Sonuçta iki haploit hücre meydana gelir. Mayoz II başlamadan önce mayoz I’de olduğu gibi interfaz evresi görülmez. Dolayısıyla DNA kendini eşlemez. Yalnızca sentrozomların kendisini eşlediği görülür.

Mayoz II

Mayoz I sonunda meydana gelen haploit hücreler, mayoz II’de tekrar bölünür ve haploit kromozomlu 4 hücre meydana gelir. Mayoz II ana hatlarıyla mitoz bölünmeye benzer. Bu aşamada sadece kardeş kromatitler birbirinden ayrılır. Kromozom sayısında değişiklik olmaz.

Profaz II:

Telofaz I’den sonra görülen ve çok kısa süren bir evredir. Bazı organizmalarda telofaz I’den sonra hemen metafaz II evresi başlayabilir. Çekirdek zarı parçalanır. İğ iplikleri, kromatitlerin kinetokorlarına bağlanır.

Metafaz II:

Kromozomlar, hücrenin ekvator düzlemine düzgün bir şekilde dizilir.

Anafaz II:

Kardeş kromatitlerin sentromerleri birbirinden ayrılır. Her bir kromatit hücrenin zıt kutuplarına doğru çekilir.

Telofaz II:

Kromozomlar kutuplara çekilince çekirdek zarı oluşurken bir yandan da sitoplazma bölünmesi gerçekleşir ve hücre ikiye bölünür. Mayoz II sonunda diploit (2n) kromozom sayısına sahip bir hücreden haploit (n) kromozomlu dört hücre oluşur. Mayoz II sonunda oluşan bu hücreler gamet ise bölünme yetenekleri yoktur, spor ise bölünerek bir bireyi oluşturabilir.

Eşeyli üremenin temelini oluşturan mayoz, diploit bir hücrenin haploit (monoploit) bir gamet ya da spora dönüşmesiyle sona erer. Kromozom eşlenmesinin ve birbirini izleyen iki bölünmenin sonucunda oluşan haploit hücreler, her bir homolog çiftin bir üyesini alır. Böylece yeni bireylerin genetik çeşitliliğe sahip olması sağlanır.

Yazı hakkındaki düşünceleriniz nelerdir?